Çarls Bukovski

Qələm əhli – Çarlz Bukovski

Çeviri: Azad Yaşar

Harold mənzilin qapısını döydü.

O ara Nelson mətbəxdə pendirli keksdən qalan son tikəni yeməkdəydi. Qabağında bir fincan espresso qəhvəsi vardı.

«Kimdir o?» deyə qapıya səsləndi Nelson. Çünki adətən qapısı döyüləndə təlaşlanırdı. Təlaşa qapılanda isə başındakı tik tez özünü büruzə verirdi, başı başlayırdı əsib-titrəməyə.

- Kimdir o?

- Nelson, mənəm, Harolddur.

- Bir dəqiqə.

Keksin son tikəsini də ağzına dürtüb, tez-tələsik çeynəyən Nelsonun gözləri alacalandı. Çəkisi normadan düz iyirmi kilo artıq idi. Son loxmanı da uddu, tələsik əlüzyuyana tərəf gedib boşqabı və əllərini yuyandan sonra zənciri çıxartmaqla mənzilin giriş qapısını açdı.

Harold içəri keçdi. O, 1 metr 60 santimetr boyunda, zərif bir kişiydi. Altmış səkkiz yaşın içindəydi. Nelson ondan təqribən otuz yaş cavan olardı. Hər ikisi qələm əhliydi və ancaq şeir yazırdılar.

Kitabları yaxşı satılmadığından necə dolandıqlarını bircə özləri bilirdilər. Hər ikisinin yaxşı qazanc kanalı vardı, ancaq bu barədə aralarında bir kəlmə də kəsməzdilər.

- Bir fincan espresso? – deyə Nelson təklif elədi.

- Təbii ki. Niyə də içməyək?

Harold keçib, əyləşdi. Az sonra Nelson qonağına qəhvə gətirdi və divanda əyləşdi. O ara ev sahibinin başı təkrar titrəməyə başladı.

- Görüşdüm o qancıq balasıyla, Harold. Məni evinə çağırmışdı.

Fincanı ağzına aparan Harold duruxdu:

- Faktovskini?

Bir yazıçıya qoşduqları ayama idi bu.

- Hə.

Qəhvəsindən bir qurtum alan Harold fincanı qarşısındakı səhbaya (alçaq miz – A.Y.) qoydu.

- Mən isə elə sanırdım ki, o, daha heç kəslə görüşmür.

- Məzələnirsən mənimlə? Ona məktublar yazan və zəng edən istənilən qadınla görüşür. Onları içirdib sərxoş edir, yalanlar sırıyır və hap-gop vədlərlə başlarını tovlayır. Bir küncə sıxışdırdığı qadınlar müqavimət göstərəndə isə onları zorlayır.

- Sonra da vicdanı rahat şəkildə ortalıqda gəzib-dolaşır.

- Deyir ki, bu yolla özünə mövzular tapır.

- Əcəb iyrənc və şorgöz qurumsaqdır o!

Bir ara susub, o şorgöz qoca barədə fikrə daldılar. Harold soruşdu:

- Onu ziyarət etmənə nə əcəb razılıq verdi?

- Yəqin hava atmaq istəyirdi mənə. Bildiyin kimi, mən onu zavoddakı işindən çıxıb, yazıçı olmaq qərarına gəldiyi vaxtlardan tanıyıram. O vaxtlar tualet kağızı almağa pul tapmırdı, yanını qəzetlə silirdi.

- Bəs qonaqlıq necə keçdi, Harold? Sərxoş idi yenə?

- Onu heç soruşarlar?! Həm də açarını itirən qədər içdiyindən əsl qabanı xatırladırdı.

- O elə bilir ki, əyyaşlıq – maçoluğun bir əlamətidir. Tod Uinters bir gecə onu leşi çıxana qədər döydüyündən danışmışdı mənə.

- Həqiqətənmi?

- Həqiqətən. Bax, bunu əsla qələmə almaz o əbləh.

- Heç vaxt qələmə almaz.

Bir ara espressolarını udumladılar. Əlini köynəyinin cibinə salan Nelson oradan xudmani bir siqara çıxartdı. Ağzına tərəf apardığı siqaranın sellofanını dişləriylə yırtdı, uc qismini dişləyib, siqaranı ağzına qoydu, sonra isə əlini səhbanın üzərindəki çaxmağa tərəf uzatdı.

- Nelson, o siqaranı yandırmasan, yaxşıdır. İyrənc vərdişdir bu!

Ağzından çıxartdığı siqaranı Nelson səhbanın üstünə atdı.

- Qoxusu hələ bir yana dursun, bu lənətə gəlmiş tütün xərçəngə də yol açır, Nelson.

- Haqlısan.

- Hə, Nelson. O hərifin nələr danışdığından bəhs elə.

- Faktovskinin?

- Başqa kimi nəzərdə tuta bilərəm ki?

- Harold, o, mənim yazdıqlarıma güldü. Dedi ki, bu işi heç vaxt bacarmayacağam.

- İnanmaram!

- Hə, hə. Öz dəlmə-deşik cins şalvarı və kirli-pasaqlı maykası ilə keçib qarşımda oturdu və bu işi əsla bacarmayacağımı düz gözümün içinə söylədi. İri bir evdə yaşayır hərif, qarajında da bir cüt təzə maşını var. Ev nəhəng bir qayanın üstündə tikilib və çox bahalı mühafizə sistemiylə qorunur. Həm də o, özündən iyirmi beş yaş cavan, suyuşirin bir qızla yaşayır.

- Ancaq yaza bilmir. Söz xəzinəsi kasaddır, öz üslubu isə yoxdur, sıfırlanıb…

- Qusmaq, qayırışmaq və hap-gopdur onunku. Bunlardan yaza bilir ancaq…

- Qadınlara da nifrət bəsləyir, Nelson.

- Hələ döyür də, Harold.

Haroldu gülmək tutdu:

- Sən Allahın, onun qadınların niyə bağırsaqlı doğulmasından şikayətləndiyi şeiri oxumusanmı heç?

- Alçağın biridir o! Elə isə niyə onun kitabları belə çox satılır?

- Çünki oxucuları da onun kimi əbləhdir!

- Haqlısan. Cıdır yarışları və içki mövzusunda eyni şeyləri dönə-dönə yazmaqdan usanmır o.

Bir ara bu barədə düşündü hər ikisi. Bir az sonra Harold köks ötürdü:

- Avropada da məşhurdur. İndi də Cənubi Amerikada bəyənilməyə başlayıb.

- Harold, bütün bunlar sarsaqlıq xərçəngidir, vallah!

- Ancaq burada məşhur deyil o, Nelson. Axı, biz onun necə bir nəcis olduğuna yaxşı bələdik.

- Bizim tənqidçilər kimin həqiqi yazıçı olduğunu daha dəqiq təyin edirlər.

Durub, fincanlara espresso qəhvəsi süzən Nelson təkrar əyləşdi:

- Bir məqam, daha iyrənc bir məqam da var.

- Nədir o, Nelson?

- Başdan-ayağa tibbi müayinədən keçib. Ömründə ilk dəfə. Tam da altmış beş yaşında.

- Bəs nəticə nədir?

- Tamamilə sağlammış. Həkimdən aldığı rəyi bir araq şüşəsinin altına qoymuşdu. Mənə göstərdi. Onun acqarına içdikləri bəlkə bir ordunun axırına çıxardı. Türmədə yatdığı günləri hesaba qatmasaq, hər gün içibdir. Analizlərindəki tək əskiklik triqliserid olub. 264 aşağı çıxıb.

- Ən azından o əskik çıxıb barı!

- Mümkün deyil! Axı, öz badə dostlarının və əyyaş məşuqələrinin hamısını o dünyaya yola salıb bu.

- Nelson, görünür, onun təkcə yazıçılıqda yox, digər şeylərdə də səfil it qədər bəxti gətirir.

- Həm də hərəkətin xeyli gur olduğu küçədə bir cinahdan digərinə qəzasız-bəlasız keçən it qədər!

- Sağlamlığını bu dərəcədə qorumasının sirrini soruşmadın ondan?

- Soruşdum. Gülərək, tanrıların onun yanbızına aşiq olduqlarını dedi. Karma ilə bağlı məsələymiş bu.

- Karma ilə? O, bu kəlmənin hansı məna daşıdığını da bilmir bəlkə!

- Harold, ancaq özünü bilən biri kimi aparır. Poeziya gecələrindən birində məktəbli oğlan ondan ekzistensializmin mahiyyəti barədə soruşanda o: «Bu, Sartrın daldan buraxdığı yeldir» demişdi.

- Bu hərifin iç üzü görəsən nə vaxt ortaya çıxacaq?

- Mənə qalsa, indiyədək çoxdan çıxmalıydı!

Qəhvələrindən bir qurtum da aldılar.

Sonra Nelsonun başı təkrar əsməyə başladı.

- Bu Faktovski iyrəncin biridir! Onu öpən qadınlar necə öyüyüb qusmur, axı, bax, bunu ağlım kəsmir də!

Nelson soruşdu:

- Yoxsa sən elə sanırsan ki, haqqında yazdığı qadınların hamısını tanıyır?

- Nə bilim? Bir neçəsini görmüşəm. Yetərincə suyuşirin cananlar idilər. Düzü, heç nə anlamıram.

- Sadəcə onun halına acıyırlar. Yoxsa onun bit-birə basmış itdən nə fərqi var ki?!

- Ona bunca uğur gətirən nədir, axı?

- Lənət şeytana, bunu mən də bilmirəm. Haçan onunla bir yerə getsək, biabırçılıq çıxardır. Sonuncu eşitdiyim xəbər – bir naşirin onu və məşuqəsini «Polo klubu»na aparmasıdır. Ayaqyoluna getmək üçün masadan qalxandan sonra qeybə çəkilibmiş. Təkrar peyda olandan sonra isə ortada dolaşaraq, hamını saxtalıqda suçlayıb. Xidmət personalının müdiri yaxınlaşıb, bu davranışının səbəbini soruşanda, onun üstünə bıçaq çəkib. Sözün qısası, «Polo klub»da əsl həngamə çıxarıbmış.

- Bəs onu evinə dəvət edən professorgildə hansı hoqqalar durğuzduğunu necə, eşitmisən? Saxsı dibçəklərdən birinə işəyib, toyuq hininə isə od vurubmuş.

- Əbləh tamam səviyyəsizdir ha!

- Səviyyəsi sıfırdır!

Bir ara susdular.

Harold köksünü ötürdü:

- Yaza da bilmir o, Nelson.

- Təhsili də alayarımçıqdır, Harold.

- Zay təhsil almağı bir yana, zay da tərbiyə görüb.

- Qancığın balasıdr o! Əsl ibnədir! Nifrət edirəm ona.

- Niyə oxuyurlar ki, onu? Kitablarını niyə alırlar görən?

- Cümlələrinin dayazlığına görə. İnsanlar dayaz şeylərə daha çox etibar edirlər, axı.

- İyirminci əsrin ən gözəl misralarını biz yazdığımız halda, bütün tərifləri Faktovski göydə qapır!

- Bir insan kimi də qara ruhludur o.

- Saxtakardır!

- Hansı qadın o çirkin üzü öpər görən?

- Dişləri sapsarıdır.

Telefon zəng çaldı.

- Bağışla, Harold…

Nelson dəstəyi qaldırdı:

- Allo?.. Ana… Nəyi?.. Bilmirəm. Məncə, bu, uyğun çözüm deyil. Yox, yox, zənn eləmirəm. Unut bunu, anacan… Mənim yaxşılığımı dilədiyini bilirəm, ana… İndi mən ciddi bir müzakirədəyəm. «Hollivud Boul»da bir şeir gecəsinə hazırlaşırıq. Bu günlərdə sənə zəng vuraram. Öpürəm səni, anacan…

Nelson acıqla dəstəyi asdı:

- Ləçər!

- Nə olub, Nelson?

- Elə hey mənə bir iş yeri tapmağa çalışır! Halbuki bu, məndən ötrü ölümə bərabərdir!

- İlahi, bəyəm bu qadın heç nə anlamır ki?

- Harold, mən də elə bundan qorxuram da.

- Sən bilən, Faktovskinin anası olub?

- Mənimlə məzələnirsən? Onun kimi bir üzdənirağın başqa bədəndən çıxdığına necə inanırsan? Bu, mümkün deyil!

Yerindən qalxan Nelson var-gələ başladı. Başı isə həmişəkindən daha betər əsib-silkələnirdi.

- Tanrım, usandım artıq gözləməkdən! Dahini bu dünyada, yəni heç kəs anlamazmı?!

- Mənim anam da anlamamışdı məni, Nelson. Ta öldüyü gecəyə qədər anlamamışdı. Halbuki həyatı boyu para-pul toplayıb, nələrəsə sərmayə yatıracaq qədər görüb-götürmüş qadın idi.

Nelson yerinə oturdu. Əlləriylə üzünü qapadı:

- Tanrım, Tanrım…

- Yəqin bizim dəyərimizi Faktovski öləndən yüz il sonra anlayacaqlar…

Əllərini üzündən çəkən Nelson gözlərini tavana dikdi. Başının əsmə sürəti bütün rekordları geridə qoymuşdu.

- Niyə anlamırsan? Hər şey tanınmaz dərəcədə dəyişib artıq! O vaxta qədər isə… bütün dünya məhv olacaq! Odur ki, gerçək dəyərimizi biz heç vaxt ala bilməyəcəyik!

Onların olduqları yerdən cənubda yerləşən bir şəhərdə isə Faktovski sərxoş halda yazı makinasının arxasında oturub, vaxtilə tanıdığı iki yazıçı barədə mətn yazırdı. Bu, sarsıdıcı bir hekayə sayılmazdı, ancaq gərəkli mətn idi. Ayda bir kərə çıxan erotik jurnallar üçün yazılar yazardı və göndərdiyi hər şey çap olunardı. Maneəsiz. Bu idi onun dünyadakı məşhurluğunun faydası.

İntim yerlərini sığallayan qızların fotoları arasında öz hekayələrinin təqdimindən məmnun idi Faktovski. Xəyal edərdi ki, bu fotomodel qızlar jurnalı vərəqləyərkən bəlkə onun hekayələrini də oxuyar bir gün.

Qızlar heyrətlə: «Belə də şey olar?!» – deyərdilər yəqin.

Onun da imkanı olsaydı, qızlara izah edərdi: «Qızlar, bu – həqiqi dialoqlar arasında qurulan bəsit nəsr nümunəsidir və məqsədi baş qatmaq deyildir. Yəni, hekayə necə olmalıdırsa, məhz elədir. Mənim çirkin və sapsarı dişli çöhrəmi siz sadəcə röyanızda öpə bilərsiniz. Çünki məni artıq qamarlayıblar».

Makinadan çəkib çıxartdığı sonuncu səhifəni əvvəlkilərə tikən Faktovski zərf axtarmağa girişdi. Bu yazı işinin ən müşkül tərəfi də məhz bu mərhələ idi: zərf tapmaq, yazını onun içinə qoymaq, ünvanı yazmaq, markanı yapışdırmaq və zərfi poçt qutusuna atmaq.

Bir gecəni indiyədək bilinməyən, misilsiz şəkildə başa vurmaqdan ötrü hər halda iki stəkan şərab da gillətmək lazım gələcəkdi.

Durub, birinci stəkanı doldurdu.


İnsan hakları evrensel beyannamesi Önsöz İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan haysiyetin ve bunların eşit ve devir kabul etmez haklarının tanınması hususunun, hürriyetin, adaletin ve dünya barışının temeli olmasına, İnsan haklarının tanınmaması ve hor görülmesinin insanlık vicdanını isyana sevkeden vahşiliklere sebep olmuş bulunmasına, dehşetten ve yoksulluktan kurtulmuş insanların, içinde söz ve inanma hürriyetlerine sahip olacakları bir dünyanın kurulması en yüksek amaçları oralak ilan edilmiş bulunmasına, İnsanin zulüm ve baskıya karşı son çare olarak ayaklanmaya mecbur kalmaması için insan haklarının bir hukuk rejimi ile korunmasının esaslı bir zaruret olmasına, Uluslararasında dostça ilişkiler geliştirilmesini teşvik etmenin esaslı bir zaruret olmasına, Birleşmiş Milletler halklarının, Antlaşmada, insanın ana haklarına, insan şahsının haysiyet ve değerine, erkek ve kadınların eşitliğine olan imanlarını bir kere daha ilan etmiş olmalarına ve sosyal ilerlemeyi kolaylaştırmaya, daha geniş bir hürriyet içerisinde daha iyi hayat şartları kurmaya karar verdiklerini beyan etmiş bulunmalarına, Üye devletlerin, Birleşmiş Milletler Teşkilatı ile işbirliği ederek insan haklarına ve ana hürriyetlerine bütün dünyada gerçekten saygı gösterilmesinin teminini taahhüt etmiş olmalarına, Bu haklar ve hürriyetlerin herkesçe aynı şekilde anlaşılmasının yukarıdaki taahhüdün yerine getirilmesi için son derece önemli bulunmasına göre, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, İnsanlık topluluğunun bütün fertleriyle uzuvlarının bu beyannameyi daima gözönünde tutarak öğretim ve eğitim yoluyla bu haklar ve hürriyetlere saygıyı geliştirmeye, gittikçe artan milli ve milletlerarası tedbirlerle gerek bizzat üye devletler ahalisi gerekse bu devletlerin idaresi altındaki ülkeler ahalisi arasında bu hakların dünyaca fiilen tanınmasını ve tatbik edilmesini sağlamaya gayret etmeleri amacıyla bütün halklar ve milletler için ulaşılacak ortak ideal olarak işbu İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini ilan eder. Madde 1 Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler. Madde 2 Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi veya diğer herhangi bir akide, milli veya içtimai menşe, servet, doğuş veya herhangi diğer bir fark gözetilmeksizin işbu Beyannamede ilan olunan tekmil haklardan ve bütün hürriyetlerden istifade edebilir. Bundan başka, bağımsız memleket uyruğu olsun, vesayet altında bulunan, gayri muhtar veya sair bir egemenlik kayıtlamasına tabi ülke uyruğu olsun, bir şahıs hakkında, uyruğu bulunduğu memleket veya ülkenin siyasi, hukuki veya milletlerarası statüsü bakımından hiçbir ayrılık gözetilmeyecektir. Madde 3 Yaşamak, hürriyet ve kişi emniyeti her ferdin hakkıdır. Madde 4 Hiç kimse kölelik veya kulluk altında bulundurulamaz; kölelik ve köle ticareti her türlü şekliyle yasaktır. Madde 5 Hiç kimse işkenceye, zalimane, gayriinsani, haysiyet kırıcı cezalara veya muamelelere tabi tutulamaz. Madde 6 Herkes her nerede olursa olsun hukuk kişiliğinin tanınması hakkını haizdir. Madde 7 Kanun önünde herkes eşittir ve farksız olarak kanunun eşit korumasından istifade hakkını haizdir. Herkesin işbu Beyannameye aykırı her türlü ayırdedici mualeleye karşı ve böyle bir ayırdedici muamele için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit korunma hakkı vardır. Madde 8 Her şahsın kendine anayasa veya kanun ile tanınan ana haklara aykırı muamelelere karşı fiilli netice verecek şekilde milli mahkemelere müracaat hakkı vardır. Madde 9 Hiç kimse keyfi olarak tutuklanamaz, alıkonulanamaz veya sürülemez. Madde 10 Herkes, haklarının, vecibelerinin veya kendisine karşı cezai mahiyette herhangi bir isnadın tespitinde, tam bir eşitlikle, davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından adil bir şekilde ve açık olarak görülmesi hakkına sahiptir. Madde 11 Bir suç işlemekten sanık herkes, savunması için kendisine gerekli bütün tertibatın sağlanmış bulunduğu açık bir yargılama ile kanunen suçlu olduğu tespit edilmedikçe masum sayılır. Hiç kimse işlendikleri sırada milli veya milletlerarası hukuka göre suç teşkil etmeyen fiillerden veya ihmallerden ötürü mahkum edilemez. Bunun gibi, suçun işlendiği sırada uygulanabilecek olan cezadan daha şiddetli bir ceza verilemez. Madde 12 Hiç kimse özel hayatı, ailesi, meskeni veya yazışması hususlarında keyfi karışmalara, şeref ve şöhretine karşı tecavüzlere maruz bırakılamaz. Herkesin bu karışma ve tecavüzlere karşı kanun ile korunmaya hakkı vardır. Madde 13 Herkes herhangi bir devletin sınırları dahilinde serbestçe dolaşma ve yerleşme hakkına haizdir. Herkes, kendi memleketi de dahil, herhangi bir memleketi terketmek ve memleketine dönmek hakkına haizdir. Madde 14 Herkes zulüm karşısında başka memleketlerden mülteci olarak kabulü talep etmek ve memleketler tarafından mülteci muamelesi görmek hakkını haizdir. Bu hak, gerçekten adi bir cürüme veya Birleşmiş Milletler prensip ve amaçlarına aykırı faaliyetlere müstenit kovuşturmalar halinde ileri sürülemez. Madde 15 Her ferdin bir uyrukluk hakkı vardır. Hiç kimse keyfi olarak uyrukluğundan ve uyrukluğunu değiştirmek hakkından mahrum edilemez. Madde 16 Evlilik çağına varan her erkek ve kadın, ırk, uyrukluk veya din bakımından hiçbir kısıtlamaya tabi olmaksızın evlenmek ve aile kurmak hakkına haizdir. Her erkek ve kadın evlenme konusunda, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde eşit hakları haizdir. Evlenme akdi ancak müstakbel eşlerin serbest ve tam rızasıyla yapılır. Aile, cemiyetin tabii ve temel unsurudur, cemiyet ve devlet tarafından korunmak hakkını haizdir. Madde 17 Her şahıs tek başına veya başkalarıyla birlikte mal ve mülk sahibi olmak hakkını haizdir. Hiç kimse keyfi olarak mal ve mülkünden mahrum edilemez. Madde 18 Her şahsın, fikir, vicdan ve din hürriyetine hakkı vardır; bu hak, din veya kanaat değiştirmek hürriyeti, dinini veya kanaatini tek başına veya topluca, açık olarak veya özel surette, öğretim, tatbikat, ibadet ve ayinlerle izhar etmek hürriyetini içerir. Madde 19 Her ferdin fikir ve fikirlerini açıklamak hürriyetine hakkı vardır. Bu hak fikirlerinden ötürü rahatsız edilmemek, memleket sınırları mevzubahis olmaksızın malümat ve fikirleri her vasıta ile aramak, elde etmek veya yaymak hakkını içerir. Madde 20 Her şahıs saldırısız toplanma ve dernek kurma ve derneğe katılma serbestisine maliktir. Hiç kimse bir derneğe mensup olmaya zorlanamaz. Madde 21 Her şahıs, doğrudan doğruya veya serbestçe seçilmiş temsilciler vasıtasıyla, memleketin kamu işleri yönetimine katılmak hakkını haizdir. Her şahıs memleketin kamu hizmetlerine eşitlikle girme hakkını haizdir. Halkın iradesi kamu otoritesinin esasıdır; bu irade, gizli şekilde veya serbestliği sağlayacak muadil bir usul ile cereyan edecek, genel ve eşit oy verme yoluyla yapılacak olan devri ve dürüst seçimlerle ifade edilir. Madde 22 Her şahsın, cemiyetin bir üyesi olmak itibariyle, sosyal güvenliğe hakkı vardır; haysiyeti için ve şahsiyetinin serbestçe gelişmesi için zaruri olan ekonomik, sosyal ve kültürel hakların milli gayret ve milletlerarası işbirliği yoluyla ve her devletin teşkilatı ve kaynaklarıyla mütenasip olarak gerçekleştirilmesine hakkı vardır. Madde 23 Her şahsın çalışmaya, işini serbestçe seçmeye, adil ve elverişli çalışma şartlarına ve işsizlikten korunmaya hakkı vardır. Herkesin, hiçbir fark gözetilmeksizin, eşit iş karşılığında eşit ücrete hakkı vardır. çalışan her kimsenin kendisine ve ailesine insanlık haysiyetine uygun bir yaşayış sağlayan ve gerekirse her türlü sosyal koruma vasıtalarıyla da tamamlanan adil ve elverişli bir ücrete hakkı vardır. Herkesin menfaatlerinin korunmasi için sendikalar kurmaya ve bunlara katılmaya hakkı vardır. Madde 24 Her şahsın dinlenmeye, eğlenmeye, bilhassa çalışma müddetinin makul surette sınırlandırılmasına ve muayyen devrelerde ücretli tatillere hakkı vardır. Madde 25 Her şahsın, gerek kendisi gerekse ailesi için, yiyecek, giyim, mesken, tıbbi bakım, gerekli sosyal hizmetler dahil olmak üzere sağlığı ve refahını temin edecek uygun bir hayat seviyesine ve işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, ihtiyarlık veya geçim imkânlarından iradesi dışında mahrum bırakacak diğer hallerde güvenliğe hakkı vardır. Ana ve çocuk özel ihtimam ve yardım görmek hakkını haizdir. Bütün çocuklar, evlilik içinde veya dışında doğsunlar, aynı sosyal korunmadan faydalanırlar. Madde 26 Her şahsın öğrenim hakkı vardır. Öğrenim hiç olmazsa ilk ve temel safhalarında parasızdır. İlk öğretim mecburidir. Teknik ve mesleki öğretimden herkes istifade edebilmelidir. Yüksek öğretim, liyakatlerine göre herkese tam eşitlikle açık olmalıdır. Öğretim insan şahsiyetinin tam gelişmesini ve insan haklarıyla ana hürriyetlerine saygının kuvvetlenmesini hedef almalıdır. Öğretim bütün milletler, ırk ve din grupları arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu teşvik etmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışın idamesi yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir. Ana baba, çocuklarına verilecek eğitim türünü seçmek hakkını öncelikle haizdirler. Madde 27 Herkes, topluluğun kültürel faaliyetine serbestçe katılmak, güzel sanatları tatmak, ilim sahasındaki ilerleyişe iştirak etmek ve bundan faydalanmak hakkını haizdir. Herkesin yarattığı, her türlü bilim, edebiyat veya sanat eserlerinden mütevellit manevi ve maddi menfaatlerin korunmasına hakkı vardır. Madde 28 Herkesin, işbu Beyannamede derpiş edilen hak ve hürriyetlerin tam tatbikini sağlayacak bir sosyal ve milletlerarası nizama hakkı vardır. Madde 29 Her şahsın, şahsiyetinin serbest ve tam gelişmesi ancak bir topluluk içinde mümkündür ve şahsın bu topluluğa karşı görevleri vardır. Herkes, haklarının ve hürriyetlerinin kullanılmasında, sadece, başkalarının haklarının ve hürriyetlerinin gereğince tanınması ve bunlara saygı gösterilmesi amacıyla ve ancak demokratik bir cemiyette ahlâkın, kamu düzeninin ve genel refahın haklı icaplarını yerine getirmek maksadıyla kanunla belirlenmiş sınırlamalara tabi tutulabilir. Bu hak ve hürriyetler hiçbir veçhile Birleşmiş Milletlerin amaç ve prensiplerine aykırı olarak kullanılamaz. Madde 30 İşbu Beyannamenin hiçbir hükmü, herhangi bir devlete, zümreye ya da ferde, bu Beyannamede ilan olunan hak ve hürriyetleri yoketmeye yönelik bir faaliyete girişme ya da eylemde bulunma hakkını verir şekilde yorumlanamaz. İnsan hakları evrensel beyannamesi Önsöz İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan haysiyetin ve bunların eşit ve devir kabul etmez haklarının tanınması hususunun, hürriyetin, adaletin ve dünya barışının temeli olmasına, İnsan haklarının tanınmaması ve hor görülmesinin insanlık vicdanını isyana sevkeden vahşiliklere sebep olmuş bulunmasına, dehşetten ve yoksulluktan kurtulmuş insanların, içinde söz ve inanma hürriyetlerine sahip olacakları bir dünyanın kurulması en yüksek amaçları oralak ilan edilmiş bulunmasına, İnsanin zulüm ve baskıya karşı son çare olarak ayaklanmaya mecbur kalmaması için insan haklarının bir hukuk rejimi ile korunmasının esaslı bir zaruret olmasına, Uluslararasında dostça ilişkiler geliştirilmesini teşvik etmenin esaslı bir zaruret olmasına, Birleşmiş Milletler halklarının, Antlaşmada, insanın ana haklarına, insan şahsının haysiyet ve değerine, erkek ve kadınların eşitliğine olan imanlarını bir kere daha ilan etmiş olmalarına ve sosyal ilerlemeyi kolaylaştırmaya, daha geniş bir hürriyet içerisinde daha iyi hayat şartları kurmaya karar verdiklerini beyan etmiş bulunmalarına, Üye devletlerin, Birleşmiş Milletler Teşkilatı ile işbirliği ederek insan haklarına ve ana hürriyetlerine bütün dünyada gerçekten saygı gösterilmesinin teminini taahhüt etmiş olmalarına, Bu haklar ve hürriyetlerin herkesçe aynı şekilde anlaşılmasının yukarıdaki taahhüdün yerine getirilmesi için son derece önemli bulunmasına göre, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, İnsanlık topluluğunun bütün fertleriyle uzuvlarının bu beyannameyi daima gözönünde tutarak öğretim ve eğitim yoluyla bu haklar ve hürriyetlere saygıyı geliştirmeye, gittikçe artan milli ve milletlerarası tedbirlerle gerek bizzat üye devletler ahalisi gerekse bu devletlerin idaresi altındaki ülkeler ahalisi arasında bu hakların dünyaca fiilen tanınmasını ve tatbik edilmesini sağlamaya gayret etmeleri amacıyla bütün halklar ve milletler için ulaşılacak ortak ideal olarak işbu İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini ilan eder. Madde 1 Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler. Madde 2 Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi veya diğer herhangi bir akide, milli veya içtimai menşe, servet, doğuş veya herhangi diğer bir fark gözetilmeksizin işbu Beyannamede ilan olunan tekmil haklardan ve bütün hürriyetlerden istifade edebilir. Bundan başka, bağımsız memleket uyruğu olsun, vesayet altında bulunan, gayri muhtar veya sair bir egemenlik kayıtlamasına tabi ülke uyruğu olsun, bir şahıs hakkında, uyruğu bulunduğu memleket veya ülkenin siyasi, hukuki veya milletlerarası statüsü bakımından hiçbir ayrılık gözetilmeyecektir. Madde 3 Yaşamak, hürriyet ve kişi emniyeti her ferdin hakkıdır. Madde 4 Hiç kimse kölelik veya kulluk altında bulundurulamaz; kölelik ve köle ticareti her türlü şekliyle yasaktır. Madde 5 Hiç kimse işkenceye, zalimane, gayriinsani, haysiyet kırıcı cezalara veya muamelelere tabi tutulamaz. Madde 6 Herkes her nerede olursa olsun hukuk kişiliğinin tanınması hakkını haizdir. Madde 7 Kanun önünde herkes eşittir ve farksız olarak kanunun eşit korumasından istifade hakkını haizdir. Herkesin işbu Beyannameye aykırı her türlü ayırdedici mualeleye karşı ve böyle bir ayırdedici muamele için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit korunma hakkı vardır. Madde 8 Her şahsın kendine anayasa veya kanun ile tanınan ana haklara aykırı muamelelere karşı fiilli netice verecek şekilde milli mahkemelere müracaat hakkı vardır. Madde 9 Hiç kimse keyfi olarak tutuklanamaz, alıkonulanamaz veya sürülemez. Madde 10 Herkes, haklarının, vecibelerinin veya kendisine karşı cezai mahiyette herhangi bir isnadın tespitinde, tam bir eşitlikle, davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından adil bir şekilde ve açık olarak görülmesi hakkına sahiptir. Madde 11 Bir suç işlemekten sanık herkes, savunması için kendisine gerekli bütün tertibatın sağlanmış bulunduğu açık bir yargılama ile kanunen suçlu olduğu tespit edilmedikçe masum sayılır. Hiç kimse işlendikleri sırada milli veya milletlerarası hukuka göre suç teşkil etmeyen fiillerden veya ihmallerden ötürü mahkum edilemez. Bunun gibi, suçun işlendiği sırada uygulanabilecek olan cezadan daha şiddetli bir ceza verilemez. Madde 12 Hiç kimse özel hayatı, ailesi, meskeni veya yazışması hususlarında keyfi karışmalara, şeref ve şöhretine karşı tecavüzlere maruz bırakılamaz. Herkesin bu karışma ve tecavüzlere karşı kanun ile korunmaya hakkı vardır. Madde 13 Herkes herhangi bir devletin sınırları dahilinde serbestçe dolaşma ve yerleşme hakkına haizdir. Herkes, kendi memleketi de dahil, herhangi bir memleketi terketmek ve memleketine dönmek hakkına haizdir. Madde 14 Herkes zulüm karşısında başka memleketlerden mülteci olarak kabulü talep etmek ve memleketler tarafından mülteci muamelesi görmek hakkını haizdir. Bu hak, gerçekten adi bir cürüme veya Birleşmiş Milletler prensip ve amaçlarına aykırı faaliyetlere müstenit kovuşturmalar halinde ileri sürülemez. Madde 15 Her ferdin bir uyrukluk hakkı vardır. Hiç kimse keyfi olarak uyrukluğundan ve uyrukluğunu değiştirmek hakkından mahrum edilemez. Madde 16 Evlilik çağına varan her erkek ve kadın, ırk, uyrukluk veya din bakımından hiçbir kısıtlamaya tabi olmaksızın evlenmek ve aile kurmak hakkına haizdir. Her erkek ve kadın evlenme konusunda, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde eşit hakları haizdir. Evlenme akdi ancak müstakbel eşlerin serbest ve tam rızasıyla yapılır. Aile, cemiyetin tabii ve temel unsurudur, cemiyet ve devlet tarafından korunmak hakkını haizdir. Madde 17 Her şahıs tek başına veya başkalarıyla birlikte mal ve mülk sahibi olmak hakkını haizdir. Hiç kimse keyfi olarak mal ve mülkünden mahrum edilemez. Madde 18 Her şahsın, fikir, vicdan ve din hürriyetine hakkı vardır; bu hak, din veya kanaat değiştirmek hürriyeti, dinini veya kanaatini tek başına veya topluca, açık olarak veya özel surette, öğretim, tatbikat, ibadet ve ayinlerle izhar etmek hürriyetini içerir. Madde 19 Her ferdin fikir ve fikirlerini açıklamak hürriyetine hakkı vardır. Bu hak fikirlerinden ötürü rahatsız edilmemek, memleket sınırları mevzubahis olmaksızın malümat ve fikirleri her vasıta ile aramak, elde etmek veya yaymak hakkını içerir. Madde 20 Her şahıs saldırısız toplanma ve dernek kurma ve derneğe katılma serbestisine maliktir. Hiç kimse bir derneğe mensup olmaya zorlanamaz. Madde 21 Her şahıs, doğrudan doğruya veya serbestçe seçilmiş temsilciler vasıtasıyla, memleketin kamu işleri yönetimine katılmak hakkını haizdir. Her şahıs memleketin kamu hizmetlerine eşitlikle girme hakkını haizdir. Halkın iradesi kamu otoritesinin esasıdır; bu irade, gizli şekilde veya serbestliği sağlayacak muadil bir usul ile cereyan edecek, genel ve eşit oy verme yoluyla yapılacak olan devri ve dürüst seçimlerle ifade edilir. Madde 22 Her şahsın, cemiyetin bir üyesi olmak itibariyle, sosyal güvenliğe hakkı vardır; haysiyeti için ve şahsiyetinin serbestçe gelişmesi için zaruri olan ekonomik, sosyal ve kültürel hakların milli gayret ve milletlerarası işbirliği yoluyla ve her devletin teşkilatı ve kaynaklarıyla mütenasip olarak gerçekleştirilmesine hakkı vardır. Madde 23 Her şahsın çalışmaya, işini serbestçe seçmeye, adil ve elverişli çalışma şartlarına ve işsizlikten korunmaya hakkı vardır. Herkesin, hiçbir fark gözetilmeksizin, eşit iş karşılığında eşit ücrete hakkı vardır. çalışan her kimsenin kendisine ve ailesine insanlık haysiyetine uygun bir yaşayış sağlayan ve gerekirse her türlü sosyal koruma vasıtalarıyla da tamamlanan adil ve elverişli bir ücrete hakkı vardır. Herkesin menfaatlerinin korunmasi için sendikalar kurmaya ve bunlara katılmaya hakkı vardır. Madde 24 Her şahsın dinlenmeye, eğlenmeye, bilhassa çalışma müddetinin makul surette sınırlandırılmasına ve muayyen devrelerde ücretli tatillere hakkı vardır. Madde 25 Her şahsın, gerek kendisi gerekse ailesi için, yiyecek, giyim, mesken, tıbbi bakım, gerekli sosyal hizmetler dahil olmak üzere sağlığı ve refahını temin edecek uygun bir hayat seviyesine ve işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, ihtiyarlık veya geçim imkânlarından iradesi dışında mahrum bırakacak diğer hallerde güvenliğe hakkı vardır. Ana ve çocuk özel ihtimam ve yardım görmek hakkını haizdir. Bütün çocuklar, evlilik içinde veya dışında doğsunlar, aynı sosyal korunmadan faydalanırlar. Madde 26 Her şahsın öğrenim hakkı vardır. Öğrenim hiç olmazsa ilk ve temel safhalarında parasızdır. İlk öğretim mecburidir. Teknik ve mesleki öğretimden herkes istifade edebilmelidir. Yüksek öğretim, liyakatlerine göre herkese tam eşitlikle açık olmalıdır. Öğretim insan şahsiyetinin tam gelişmesini ve insan haklarıyla ana hürriyetlerine saygının kuvvetlenmesini hedef almalıdır. Öğretim bütün milletler, ırk ve din grupları arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu teşvik etmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışın idamesi yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir. Ana baba, çocuklarına verilecek eğitim türünü seçmek hakkını öncelikle haizdirler. Madde 27 Herkes, topluluğun kültürel faaliyetine serbestçe katılmak, güzel sanatları tatmak, ilim sahasındaki ilerleyişe iştirak etmek ve bundan faydalanmak hakkını haizdir. Herkesin yarattığı, her türlü bilim, edebiyat veya sanat eserlerinden mütevellit manevi ve maddi menfaatlerin korunmasına hakkı vardır. Madde 28 Herkesin, işbu Beyannamede derpiş edilen hak ve hürriyetlerin tam tatbikini sağlayacak bir sosyal ve milletlerarası nizama hakkı vardır. Madde 29 Her şahsın, şahsiyetinin serbest ve tam gelişmesi ancak bir topluluk içinde mümkündür ve şahsın bu topluluğa karşı görevleri vardır. Herkes, haklarının ve hürriyetlerinin kullanılmasında, sadece, başkalarının haklarının ve hürriyetlerinin gereğince tanınması ve bunlara saygı gösterilmesi amacıyla ve ancak demokratik bir cemiyette ahlâkın, kamu düzeninin ve genel refahın haklı icaplarını yerine getirmek maksadıyla kanunla belirlenmiş sınırlamalara tabi tutulabilir. Bu hak ve hürriyetler hiçbir veçhile Birleşmiş Milletlerin amaç ve prensiplerine aykırı olarak kullanılamaz. Madde 30 İşbu Beyannamenin hiçbir hükmü, herhangi bir devlete, zümreye ya da ferde, bu Beyannamede ilan olunan hak ve hürriyetleri yoketmeye yönelik bir faaliyete girişme ya da eylemde bulunma hakkını verir şekilde yorumlanamaz.