Usaq edebiyyati

Məlik Çoban – Azərbaycan nağılları

Biri varımış, biri yoxumuş, keçmişlərdə bir padşah varımış. Onun gözünün ağı-qarası bircə qızı varımış. Qonşuluğunda da bir imansız qarınm oğul nəvəsi varımış. Padşah qarının nəvəsini hər gün yanma çağırtdırıb onunla oynayıb ürəyini açandan sonra bir qızıl basıb qarının oğul nəvəsinin ovcuna salarmış yola. Padşah beləliklə oğul atəşini ürəyindən söndürərmiş.

Padşahm Məlik admda bir çobanı varıdı. Məlik neçə il idi ki, sid- qinən padşaha qulluq eləyirdi. Padşah da Məliyi evləndirmişdi. Məli- yin Narınc admda bir qızı olmuşdu.

Fələk işi tərsinə çevirdi. Padşahın vəziri vəfat elədi, padşah qaldı vəzirsiz. Baxıb gördü ki, çoban çox ağıllı adamdı, dedi:

-           Hər necə olsa, gərək Məlik çobanı özümə vəzir eləyim.

Adam göndərib Məlik çobanı çağırtdırdı yanma. Məlik çoban

gəlib ədəb-ərkanla padşaha baş əyib salam verəndən sonra padşah onu öz yanmda oturtdu. Sonra padşah üzünü Məlik çobana tutub dedi:

-           Məlik, on ildi mənə çobansan, mən baxıb görürəm ki, sən çox ağıllı adamsan. Bu on ilin ərzində səndən heç bir ziyan görməmişəm. İstəyirəm səni özümə vəzir eləyəm. Razısan, ya yox?

Padşah bir də təklif eləyəndə Məlik çoban dedi:

-           Padşah sağ olsun, pinəçidən zərgər olmaz. Gəl sən mənim bir tikə çörəyimə bais olma. Qoy gedim çobanlığıma.

Padşah dedi:

-           Məlik, gərək vəzirim olasan.

GO 94 oo

Məliyin əlacı kəsilib razı oldu. Padşah Məliyi hamama göndərib üst-başını təzələtdirdi, təmizlətdirdi, bir dəst vəzir paltarı da geydirib çoban Məliyi elədilər Məlik vəzir.

İmansız qarı eşitdi ki, çoban Məlik padşaha vəzir oldu, bu gün sabah da Məliyin arvadı bir oğlan doğsa, nəvəsi gözdən düşəcək. Qarı otuz doqquz gün küpə girib oturdu, qırxıncı günü küpdən çıxıb oldu cadukun qarı. Bu tərəfdən də Məlik vəzirin arvadı ağrı çəkirdi. Qarı bir dəst mama paltarı geyinib özünü yetirdi Məlik vəzirin evinə dedi:

-           Mamayam.

Məlik vəzir şad olub, imansız qarını evinə gətirdi. Qarı bir neçə cür olur: qarı var mamlı-matan, yük üstə yatan, balxun sağrı, plov yeməz, üzü gülməz, dabanı çattax, baldırı çılpaq, ipəyi qarı, köpəyi qarı, yaxası açıq, tumanı cırıq, saçları qırıq, küpəgirən, buzov minən qarı. Bizim bu qarı şamarı qarı idi.

Qarı qollarını çırmalayıb Məlik vəzirin arvadını doğuzdurdu, gördü ki, bu bir oğlan doğdu ki, eyni Yusifı-Kənan. İstədi uşağı it-bat eləyə, baxıb gördü ki, adam çoxdu tez bir dua oxuyub arvadın altındakı oğlan uşağını elədi qız uşağı.

Məlik vəzirə xəbər getdi ki, arvadın qız doğdu. Məlik vəzir çox qəmləndi, çünki padşaha söz vermişdi ki, oğlum olsa, qızıl xonçanın içinə qoyub sənə peşkəş gətirəcəyəm.

Odu ki, Məlik vəzir utandığmdan padşahm üzünə bir neçə gün çıx- madı.

Padşah bir gün oturmuşdu, gördü ki, Məlik vəzir heç bunun yanma gəlmir, adam göndərib Məlik vəziri çağırtdırıb xəbər aldı:

-           Nə olub ki, mənim yanıma neçə gündü gəlmirsən?

Məlik vəzir dedi:

-           Padşah sağ olsun, mən sənə söz verib əhd eləmişdim ki, oğlum olsa, qızıl xonçaya qoyub sənə peşkəş gətirəcəyəm, amma indi qızım oldu, odu ki, utandığımdan yanma gələ bilmirdim.

Padşah dedi:

-           Elə bununçun yanıma gəlmirsən?

Məlik vəzir dedi:

-           Bəli.

Məlik vəzirlə padşah oturub, bir az söhbət eləyib, axşamüstü ay- rıldılar.

Bəli, Süsən böyüyüb yeddi yaşma çatdı.

Məlik vəzir Süsəni qoydu məktəbə. Aradan bir müddət keçəndən sonra padşah Məlik vəzirə dedi:

-           Vəzir, bu gün axşam sizə qonağam.

Məlik vəzir durub evinə gəldi. Axşama tədarük gördü. Padşah gəlib oturdu. Yeyib içəndən sonra padşah vəzirə dedi:

-           Bəs, sən qızm Süsəni çox tərifləyirsən. Gətir görək, necə uşaqdı?

Vəzir durub gəldi, qızı Süsəni padşahın yanına gətirdi. Padşah Sü-

sənə baxan kimi dedi:

-           Vəzir, sən məni aldadıbsan ki, oğlum olmayıb, amma bu ki, oğlandı.

Vəzir and içib özünü öldürdü ki, qızım olub, oğlum olmayıb, bu qızdı, oğlan deyil.

Vəzir nə qədər dedisə, padşah razı düşmədi, dedi ki, yox ki, yox!

Padşah acıq eləyib durub getdi. Məlik vəzir çox pərt oldu. O, pad- şahm qabağını kəsib dedi:

-           Padşah sağ olsun, mən bugünkü gündən ötrü deyirdim ki, qoy gedim çobanlığıma. İndi bil və agah ol, mən əhd eləmişdim ki, əgər oğlum olsa, padşaha peşkəş edəcəyəm. Yox, qızım oldu, onda oğlan paltarı geyindirib padşahın qabağma çıxardacağam. Odu ki, qızıma bir dəst oğlan paltarı geyindirib çıxartdım məclisə.

Padşah vəzirin bu sözündən çox razı olub dedi:

-           Vəzir, sənin bu qızm xalis oğlana oxşayır. Odu ki, hər səhər sübh namazından sonra geyindirib mənim yanıma gətirərsən.

Vəzir iki əlin döşünə qoyub, baş əyib razı oldu. Padşah da çıxıb öz imarətinə getdi.

Məlik vəzir bir müddət padşaha vəzirlik eləyib bu sənətdən çox iyrəndi. Bir gün Məlik vəzir durub gəldi padşahm yanma. Süsəni də özü ilə götürüb gəlmişdi. Padşah Süsəni görən kimi yanmda yer gös- tərib dedi:

-           Vəzir, nə əcəb səndən?

Vəzir dedi:

-           Qibleyi-aləm sağ olsun, neçə ildi ki, sənə vəzirlik eləyirəm. Bu neçə ilin ərzində nə sən, nə də sənin camaatm məndən inciməyib. Amma indi yorulmuşam, izn ver çıxım gedim öz peşəmin dalmca.

Padşah dedi:

-           Vəzir, nə səfeh-səfeh danışırsan? Mən səni buraxa bilmərəm. Sabahkı gün camaat mənə deyər ki, padşah vəziri yola verə bilmədi.

Vəzir dedi:

-           İndi ki, belədi, ixtiyar sahibisən, amma iki ay mənə vaxt ver, iki aydan sonra gələrəm öz vəzifəmə.

Padşah izn verdi.

Vəzir köç-külfətini götürüb üz qoydu kəndlərin birinə. Başladı burda əkin əkməklə dolanmağa.

Bir gün padşah xəbər göndərdi vəzirə ki, bəs Süsən üçün yaman darıxıram göndər yanıma.

Məlik durub ayağa Süsənə bir dəst pəhləvan paltarı geyindirib, al- tına yaxşı bir at çəkib dedi:

-           Qızım, xoruzların ikinci banmda get köhnə qəbiristanlığa, gör nə görərsən?! Gördüyünü gəl mənə nağıl elə.

Süsən minib atmı qəbiristanlığa getməkdə olsun.

Vəzir bir dəst pəhləvan paltarı geyib, üzünə dəbilqəni çəkib, atını minib çapdı qəbiristanlığa! Məlik özünü yetirdi Süsənə. Süsən baxıb gördü ki, bir pəhləvan gəlir. Bunlar başladılar davaya.

Süsən atasını tanımırdı, odu ki, qılmcı zərblə atası Məlik vəzirə vurdu, amma Məlik vəzir qızına qılınc vurmayıb, onun qabağmdan qaçdı.

Axırda Süsən təkcə gəlib qılmcmı saldı qınma, əl atdı atasının bel kəməndinə, götürüb vurdu yerə, çıxıb sinəsinin üstə istədi atasınm ba- şmı kəsə. Məlik vəzir tez dəbilqəni üzündən götürüb atdı. Süsən öz atasmı tanıyıb dedi:

-           Ata, bu nə olan işdi, bəlkə elə mən səni vurub öldürəydim?

Məlik vəzir dedi:

-           Qızım, mən səni smayırdım, indi bildim ki, sən yüz pəhləvana bərabərsən. Qızım, get, padşah səni çağırır, hər nə desə əməl elə. İndi səndən arxaymam.

Süsən atası ilə halallaşıb, padşahın yanına getməkdə olsun. Bu tərəf- dən padşaha xəbər gəldi ki, bir nəfər pəhləvan elçi daşının üstə oturub.

Süsən padşahm imarətinin qabağmda atmdan düşüb girdi içəri. Padşaha ədəb salammı yerinə yetirib, Məlik vəzir verən kağızı ona verdi. Padşah alıb kağızı oxudu gördü ki, bu, vəzirin qızı Süsəndi, pəh- ləvan paltarında gəlib. Çox şad oldu. Süsənə otaq-filan verdi. Süsən burda qalmaqda olsun.

Padşah öz-özünə dedi:

-           İndi ki bu qızın pəhləvanlığa çox həvəsi var, gərək bunun gü- cünü smıyam.

Padşah Süsəni çağırtdırıb dedi:

-           Hazırlaş, mən sabah ova gedirəm, səni də özümnən aparacağam.

Padşah səhər qoşun tədarükü görüb atlandı. Süsən də öz atına

minib padşahın yanı ilə gedirdi. Bir neçə mənzil yol getdilər. Birdən padşahın qabağına nəhəng bir əjdaha çıxdı. Qoşun əhli qorxub qaçdı. Süsən tez əlini qılınca atıb əjdahanı iki bölüb öldürdü.

Bu şücaəti Süsəndə görəndə padşah, qoşun əhli çox şad olub se- vindilər, yerbəyerdən Süsəni alqışladılar. Padşah şadyanalıqla şəhərə qayıdıb o günü yeyib-içib keyfə baxdılar.

Həmin padşahm Zəmigar admda pərdeyi-ismətdə bir qızı varıdı. Qız nə qız, görən bunun camalma heyranıdı, qaş qara, gözlər sürməyi, boyu sərv, bumu hind fmdığı, dişləri inci, mirvari kimi, dodaqları zərif, qıpqırmızı idi.

Zəmigar Süsənin sorağmda idi, amma nə eləyirdi Süsəni görə bil- mirdi. Odu ki, Zəmigara eşq zor gətirib tab eləyə bilmədi. Süsənin dərdindən naxoşlayıb düşdü yorğan-döşəyə.

Padşaha xəbər getdi ki, qızm Zəmigar bərk naxoşdu. Padşah qızı Zəmigarı çox istəyirdi. Durub gəldi qızının yanma, gördü ki, həqiqə- tən Zəmigar elə naxoşdu ki, heç dinib danışmır, tez durub getdi, çıxıb taxta car çəkdi ki, kim qızımı sağaltsa, fılan qədər qızıl verəcəyəm.

Şəhərdə həkim qalmadı gəldi, amma Zəmigarı sağalda bilmədilər. Padşahm əlacı kəsildi, oturub ağladı.

Padşahm bir küpəgirən qarısı varıdı. Qarı gəlib padşaha dedi:

-           Ax-uf çəkmə, sənin qızm Zəmigar Süsənin dərdindən o günə düşübdü.

Padşah acıqlanıb qarıya dedi:

-           Yalan deyirsən.

Küpəgirən qarı dedi:

-           İndi ki, sözümü yalan bilirsən, dur mənnən gedək Zəmigarın yanma. Sən qapı dalmda dayanıb bizim danışığımıza qulaq as. Onda bilərsən ki, sənin qızm Zəmigar doğrudan da aşiqdi Süsənə.

Bunlar getdilər.

Padşah qapının dalmda gizlənib qulaq asmaqda olsun. Eşit küpəgi- rən qarıdan.

Qarı qapını açıb girdi içəri. Zəmigarın yanmda oturub:

-           Ay qadan alım, ay başma fırlanım, necəsən? – deyə başladı Zər- nigarın baş-qulağmı aparmağa.

Zəmigar dedi:

-           Qarı nənə, Allahdan gizlin deyil, səndən nə gizlədim. Mən Sü- sənin dərdindən bu günə düşmüşəm. Mənə əlac!

Zəmigar dərdini deyib başladı ağlamağa. Qarı qıza təsəlli verib, durub gəldi padşahın yanma. Padşah qarıya dedi:

-           Qarı, tədbir gör, yoxsa Zəmigar dəli-divanə olar.

Qarı dedi:

-           Mənim bu gözüm üstə. Gəl sən Süsəni göndər Nil suyu gətir- məyə getsin. Süsən gedib geri qayıtmaz, Zəmigarın da yadmdan çıxar, sağalar.

Padşah razı olub, Süsəni çağırtdırdı. Süsən gəlib baş əyib qulluq gözlədi. Padşah ona dedi:

-           Mənim qızım bərk naxoşdu, deyirlər ki, gərək o, Nil suyunda çimə, göndərirəm səni Nilə. Gərək iki böyük tuluq Nil suyu gətirəsən ki, qızım çimib sağalsm.

Süsən razı olub, minib atma, iki tuluq da əlinə alıb başladı yol get- məyə. Neçə gün, neçə gecə yol gedib, gəlib çatdı bir bağa. Süsən atmı bu bağm içinə çəkib gördü ki, burda bir çarhovuz var. Onun da qıra- ğında bir göyərçin var. Göyərçin o yana bu yana baxıb tez cildini so- yundu, oldu qız, özünü çarhovuza atıb başladı çimməyə.

Süsən tez əlini atıb göyərçinin cildini götürdü. Göyərçin Süsəni görən kimi:

-           Ey Süsən, sən də mən tumnansan.[1] Gəl sən mənim cildimi aparma, mən sənə bir sirr deyim.

Süsən dedi:

-           De görüm, nə deyirsən?

Göyərçin dedi:

-           Əzəl cildimi ver, sonra deyim.

Göyərçin öz anasının südünə and içəndən sonra Süsən göyərçinin cildini verdi. Göyərçin dedi:

-           Bil və agah ol, sən çoban Məlikin oğlusan. Padşah atanı özünə vəzir eləmişdi. Həmin padşahm heç oğlu olmazdı. Padşahın qonşulu- ğunda bir qarı vardı. Həmin qarının oğul nəvəsi vardı. Padşahm oğlu olmadığma görə qarının oğul nəvəsinə oğul deyərdi. Sən dünyaya gələn zaman mamalığmı həmin qarı elədi. Gördü ki, sən oğlansan, həmin yerdə bir tilsim oxuyub səni eləyibdi qız. İndi bil, sən oğlansan.

Süsən göyərçindən xəbər aldı:

-           Ey göyərçin, mən o qarını harda görə bilərəm?

Göyərçin dedi:

-           Bu yaxında bir şəhər var, gedib o şəhərə görəcəksən ki, bütün şəhər əhli daşa dönübdü. O şəhərin padşahı əl qabma gedən yerdə daş olub qalıbdı. O şəhəri həmin dediyim qarı daşa döndərib.

Süsən xəbər aldı:

-           Nə üçün daşa döndəribdi?

Göyərçin dedi:

-           O şəhərin padşahı sənin atanm əmisi oğlu idi. Onun bir pərdeyi- ismətdə gözəl, göyçək bir qızı vardı. Qarı həmin qızı öz nəvəsinə almaq istəyir. Amma padşah qarının nəvəsinə öz qızmı vermir. Qarı acığa düşüb bütün şəhəri daşa döndəribdi. İndi sən gedərsən ora, qarı gəlib padşahı adam eləyib deyəcək:

-           Padşah, qızmı oğluma verirsənmi?

Padşah deyəcək:

-           Yox.

Onda qarı çəkib çubuğu padşahı daş eləyəcək. Sən qarını tutub çu- buğu əlindən alarsan, özünü də öldürərsən. Sonra çubuğu çəkərsən daşlara, bütün şəhər adam olar. Bu yarpağı da verirəm sənə, sən də til- simdən çıxarsan.

Göyərçin sözünü deyib, qanad çalıb çıxıb getdi. Süsən də minib atma üz qoydu yol getməyə.

Neçə gün, neçə gecə yol gedib özün yetirdi həmin şəhərə, girib gördü ki, bu şəhər dönübdü daşa. Dükan-bazara baxıb gördü ki, dü- kançı ət çəkən yerdə, bəzzaz çit ölçən yerdə, qatıqçı qatıq satan yerdə, bağban bağ belləyən yerdə, dərzi paltar tikən yerdə, pinəçi çarıq tikən yerdə dönübdü daşa.

Amma burda bir imarət var, bu imarətin qabağmda bir nəfər daya- nıb dönüb daşa.

Süsən dedi:

-           Olsa, padşah bu olacaqdı.

Çəkilib bir yanda dayandı. Haçandan-haçana imansız qarı gəlib çubuğu padşaha çəkib onu diriltdi, dedi:

-           Qızmı verirsənmi mənim oğluma?

Padşah dedi:

-           Yox, vermirəm.

 

Qarı acıqlanıb istədi çubuğu padşaha çəkə, Süsən o saat qarmı dal- dan tutub çubuğu əlindən aldı. Qarını da cəhənnəmə vasil elədi. Çubuğu üç kərəm yerə çəkib bütün şəhər əhlini insan elədi. Padşahı da oturtdu taxtmda. Atı minib tay Nilə su dalmca getmədi. Göyərçin verən yarpağı əzib, suyunu içib özü də oldu oğlan. Minib atma öz vilayətlərinə gəldi. Çatan kimi özünü yetirdi Zəmigar xanıma, öpüşüb görüşdülər.

Padşaha xəbər getdi:

-           Süsən gəlibdi, özü də oturub qızının yanmda.

Padşah xəbər göndərdi Süsən gəlsin. Süsən padşaha cavab göndərdi:

-           Gedin deyin padşaha ki, hələ işim var, gələ bilmərəm. Bu xəbəri aparıb padşaha yetirdilər. Padşah xəbəri eşitcək qəzəbləndi, əmr elədi ki, Süsəni tutub salsmlar zindana.

Pəhləvanlar gəldilər ki, Süsəni tutub salalar zindana. Süsən gələn pəhləvanı öldürüb cəhənnəmə vasil eləyirdi. Padşaha xəbər getdi ki, qoşun qalmadı, nə ki var, Süsən qırıb qurtardı.

Bu xəbəri padşah alan kimi əmr verdi ki, nə ki qoşun var çıxsm meydana, gərək Süsəni tutalar

Süsən bir də baxıb gördü ki, ulduzların sayı var, qoşunun sayı yoxdu, qoşun dərya kimi moc* vurur. Tez dava paltarmı geyinib, atma minib üz qoydu meydana, özünü dəryayi-ləşkərə** vurub ot kimi qo- şunu biçib qurtardı. Padşah pəhləvanlarını göndərdi. Süsən pəhləvan- ları da qırıb dedi:

-           Ey padşah, çıx meydana.

Padşahm əlacı kəsilib özünü yetirdi meydana. Hər iki pəhləvan oxdan, nizədən, toppuzdan, qılıncdan çıxıb əl atdılar bir-birinin kə- məndlərinə. Kəməndlər davam gətirə bilməyib qırıldı.

Süsən baxıb gördü ki, bu çox zor pəhləvandı, əl atıb ikiəlli yapış- dı padşahm belindən, bir nərə çəkib götürüb vurdu yerə, çıxıb sinəsi- nin üstə oturdu. Padşahı öldürüb, qalan qoşunu özünə təslim elədi. Süsən öz atası Məlikə xəbər göndərib gətirtdi.

Başma gələni atası Məlikə nağıl elədi. Məlik oğlunun alnmdan öpdü. Süsən də Məlik çobanı padşah elədi.

Məlik çoban çox ədalətlə padşahlıq eləməyə başladı.

Bundan sonra Süsən yeddi gün yeddi gecə toy eləyib, Zəmigar xa- nımı alıb murad hasil elədi.

* Ləpə, dalğa

** Dərya kimi qoşuna



[1] Toxumdan, cinsdən


İnsan hakları evrensel beyannamesi Önsöz İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan haysiyetin ve bunların eşit ve devir kabul etmez haklarının tanınması hususunun, hürriyetin, adaletin ve dünya barışının temeli olmasına, İnsan haklarının tanınmaması ve hor görülmesinin insanlık vicdanını isyana sevkeden vahşiliklere sebep olmuş bulunmasına, dehşetten ve yoksulluktan kurtulmuş insanların, içinde söz ve inanma hürriyetlerine sahip olacakları bir dünyanın kurulması en yüksek amaçları oralak ilan edilmiş bulunmasına, İnsanin zulüm ve baskıya karşı son çare olarak ayaklanmaya mecbur kalmaması için insan haklarının bir hukuk rejimi ile korunmasının esaslı bir zaruret olmasına, Uluslararasında dostça ilişkiler geliştirilmesini teşvik etmenin esaslı bir zaruret olmasına, Birleşmiş Milletler halklarının, Antlaşmada, insanın ana haklarına, insan şahsının haysiyet ve değerine, erkek ve kadınların eşitliğine olan imanlarını bir kere daha ilan etmiş olmalarına ve sosyal ilerlemeyi kolaylaştırmaya, daha geniş bir hürriyet içerisinde daha iyi hayat şartları kurmaya karar verdiklerini beyan etmiş bulunmalarına, Üye devletlerin, Birleşmiş Milletler Teşkilatı ile işbirliği ederek insan haklarına ve ana hürriyetlerine bütün dünyada gerçekten saygı gösterilmesinin teminini taahhüt etmiş olmalarına, Bu haklar ve hürriyetlerin herkesçe aynı şekilde anlaşılmasının yukarıdaki taahhüdün yerine getirilmesi için son derece önemli bulunmasına göre, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, İnsanlık topluluğunun bütün fertleriyle uzuvlarının bu beyannameyi daima gözönünde tutarak öğretim ve eğitim yoluyla bu haklar ve hürriyetlere saygıyı geliştirmeye, gittikçe artan milli ve milletlerarası tedbirlerle gerek bizzat üye devletler ahalisi gerekse bu devletlerin idaresi altındaki ülkeler ahalisi arasında bu hakların dünyaca fiilen tanınmasını ve tatbik edilmesini sağlamaya gayret etmeleri amacıyla bütün halklar ve milletler için ulaşılacak ortak ideal olarak işbu İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini ilan eder. Madde 1 Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler. Madde 2 Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi veya diğer herhangi bir akide, milli veya içtimai menşe, servet, doğuş veya herhangi diğer bir fark gözetilmeksizin işbu Beyannamede ilan olunan tekmil haklardan ve bütün hürriyetlerden istifade edebilir. Bundan başka, bağımsız memleket uyruğu olsun, vesayet altında bulunan, gayri muhtar veya sair bir egemenlik kayıtlamasına tabi ülke uyruğu olsun, bir şahıs hakkında, uyruğu bulunduğu memleket veya ülkenin siyasi, hukuki veya milletlerarası statüsü bakımından hiçbir ayrılık gözetilmeyecektir. Madde 3 Yaşamak, hürriyet ve kişi emniyeti her ferdin hakkıdır. Madde 4 Hiç kimse kölelik veya kulluk altında bulundurulamaz; kölelik ve köle ticareti her türlü şekliyle yasaktır. Madde 5 Hiç kimse işkenceye, zalimane, gayriinsani, haysiyet kırıcı cezalara veya muamelelere tabi tutulamaz. Madde 6 Herkes her nerede olursa olsun hukuk kişiliğinin tanınması hakkını haizdir. Madde 7 Kanun önünde herkes eşittir ve farksız olarak kanunun eşit korumasından istifade hakkını haizdir. Herkesin işbu Beyannameye aykırı her türlü ayırdedici mualeleye karşı ve böyle bir ayırdedici muamele için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit korunma hakkı vardır. Madde 8 Her şahsın kendine anayasa veya kanun ile tanınan ana haklara aykırı muamelelere karşı fiilli netice verecek şekilde milli mahkemelere müracaat hakkı vardır. Madde 9 Hiç kimse keyfi olarak tutuklanamaz, alıkonulanamaz veya sürülemez. Madde 10 Herkes, haklarının, vecibelerinin veya kendisine karşı cezai mahiyette herhangi bir isnadın tespitinde, tam bir eşitlikle, davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından adil bir şekilde ve açık olarak görülmesi hakkına sahiptir. Madde 11 Bir suç işlemekten sanık herkes, savunması için kendisine gerekli bütün tertibatın sağlanmış bulunduğu açık bir yargılama ile kanunen suçlu olduğu tespit edilmedikçe masum sayılır. Hiç kimse işlendikleri sırada milli veya milletlerarası hukuka göre suç teşkil etmeyen fiillerden veya ihmallerden ötürü mahkum edilemez. Bunun gibi, suçun işlendiği sırada uygulanabilecek olan cezadan daha şiddetli bir ceza verilemez. Madde 12 Hiç kimse özel hayatı, ailesi, meskeni veya yazışması hususlarında keyfi karışmalara, şeref ve şöhretine karşı tecavüzlere maruz bırakılamaz. Herkesin bu karışma ve tecavüzlere karşı kanun ile korunmaya hakkı vardır. Madde 13 Herkes herhangi bir devletin sınırları dahilinde serbestçe dolaşma ve yerleşme hakkına haizdir. Herkes, kendi memleketi de dahil, herhangi bir memleketi terketmek ve memleketine dönmek hakkına haizdir. Madde 14 Herkes zulüm karşısında başka memleketlerden mülteci olarak kabulü talep etmek ve memleketler tarafından mülteci muamelesi görmek hakkını haizdir. Bu hak, gerçekten adi bir cürüme veya Birleşmiş Milletler prensip ve amaçlarına aykırı faaliyetlere müstenit kovuşturmalar halinde ileri sürülemez. Madde 15 Her ferdin bir uyrukluk hakkı vardır. Hiç kimse keyfi olarak uyrukluğundan ve uyrukluğunu değiştirmek hakkından mahrum edilemez. Madde 16 Evlilik çağına varan her erkek ve kadın, ırk, uyrukluk veya din bakımından hiçbir kısıtlamaya tabi olmaksızın evlenmek ve aile kurmak hakkına haizdir. Her erkek ve kadın evlenme konusunda, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde eşit hakları haizdir. Evlenme akdi ancak müstakbel eşlerin serbest ve tam rızasıyla yapılır. Aile, cemiyetin tabii ve temel unsurudur, cemiyet ve devlet tarafından korunmak hakkını haizdir. Madde 17 Her şahıs tek başına veya başkalarıyla birlikte mal ve mülk sahibi olmak hakkını haizdir. Hiç kimse keyfi olarak mal ve mülkünden mahrum edilemez. Madde 18 Her şahsın, fikir, vicdan ve din hürriyetine hakkı vardır; bu hak, din veya kanaat değiştirmek hürriyeti, dinini veya kanaatini tek başına veya topluca, açık olarak veya özel surette, öğretim, tatbikat, ibadet ve ayinlerle izhar etmek hürriyetini içerir. Madde 19 Her ferdin fikir ve fikirlerini açıklamak hürriyetine hakkı vardır. Bu hak fikirlerinden ötürü rahatsız edilmemek, memleket sınırları mevzubahis olmaksızın malümat ve fikirleri her vasıta ile aramak, elde etmek veya yaymak hakkını içerir. Madde 20 Her şahıs saldırısız toplanma ve dernek kurma ve derneğe katılma serbestisine maliktir. Hiç kimse bir derneğe mensup olmaya zorlanamaz. Madde 21 Her şahıs, doğrudan doğruya veya serbestçe seçilmiş temsilciler vasıtasıyla, memleketin kamu işleri yönetimine katılmak hakkını haizdir. Her şahıs memleketin kamu hizmetlerine eşitlikle girme hakkını haizdir. Halkın iradesi kamu otoritesinin esasıdır; bu irade, gizli şekilde veya serbestliği sağlayacak muadil bir usul ile cereyan edecek, genel ve eşit oy verme yoluyla yapılacak olan devri ve dürüst seçimlerle ifade edilir. Madde 22 Her şahsın, cemiyetin bir üyesi olmak itibariyle, sosyal güvenliğe hakkı vardır; haysiyeti için ve şahsiyetinin serbestçe gelişmesi için zaruri olan ekonomik, sosyal ve kültürel hakların milli gayret ve milletlerarası işbirliği yoluyla ve her devletin teşkilatı ve kaynaklarıyla mütenasip olarak gerçekleştirilmesine hakkı vardır. Madde 23 Her şahsın çalışmaya, işini serbestçe seçmeye, adil ve elverişli çalışma şartlarına ve işsizlikten korunmaya hakkı vardır. Herkesin, hiçbir fark gözetilmeksizin, eşit iş karşılığında eşit ücrete hakkı vardır. çalışan her kimsenin kendisine ve ailesine insanlık haysiyetine uygun bir yaşayış sağlayan ve gerekirse her türlü sosyal koruma vasıtalarıyla da tamamlanan adil ve elverişli bir ücrete hakkı vardır. Herkesin menfaatlerinin korunmasi için sendikalar kurmaya ve bunlara katılmaya hakkı vardır. Madde 24 Her şahsın dinlenmeye, eğlenmeye, bilhassa çalışma müddetinin makul surette sınırlandırılmasına ve muayyen devrelerde ücretli tatillere hakkı vardır. Madde 25 Her şahsın, gerek kendisi gerekse ailesi için, yiyecek, giyim, mesken, tıbbi bakım, gerekli sosyal hizmetler dahil olmak üzere sağlığı ve refahını temin edecek uygun bir hayat seviyesine ve işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, ihtiyarlık veya geçim imkânlarından iradesi dışında mahrum bırakacak diğer hallerde güvenliğe hakkı vardır. Ana ve çocuk özel ihtimam ve yardım görmek hakkını haizdir. Bütün çocuklar, evlilik içinde veya dışında doğsunlar, aynı sosyal korunmadan faydalanırlar. Madde 26 Her şahsın öğrenim hakkı vardır. Öğrenim hiç olmazsa ilk ve temel safhalarında parasızdır. İlk öğretim mecburidir. Teknik ve mesleki öğretimden herkes istifade edebilmelidir. Yüksek öğretim, liyakatlerine göre herkese tam eşitlikle açık olmalıdır. Öğretim insan şahsiyetinin tam gelişmesini ve insan haklarıyla ana hürriyetlerine saygının kuvvetlenmesini hedef almalıdır. Öğretim bütün milletler, ırk ve din grupları arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu teşvik etmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışın idamesi yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir. Ana baba, çocuklarına verilecek eğitim türünü seçmek hakkını öncelikle haizdirler. Madde 27 Herkes, topluluğun kültürel faaliyetine serbestçe katılmak, güzel sanatları tatmak, ilim sahasındaki ilerleyişe iştirak etmek ve bundan faydalanmak hakkını haizdir. Herkesin yarattığı, her türlü bilim, edebiyat veya sanat eserlerinden mütevellit manevi ve maddi menfaatlerin korunmasına hakkı vardır. Madde 28 Herkesin, işbu Beyannamede derpiş edilen hak ve hürriyetlerin tam tatbikini sağlayacak bir sosyal ve milletlerarası nizama hakkı vardır. Madde 29 Her şahsın, şahsiyetinin serbest ve tam gelişmesi ancak bir topluluk içinde mümkündür ve şahsın bu topluluğa karşı görevleri vardır. Herkes, haklarının ve hürriyetlerinin kullanılmasında, sadece, başkalarının haklarının ve hürriyetlerinin gereğince tanınması ve bunlara saygı gösterilmesi amacıyla ve ancak demokratik bir cemiyette ahlâkın, kamu düzeninin ve genel refahın haklı icaplarını yerine getirmek maksadıyla kanunla belirlenmiş sınırlamalara tabi tutulabilir. Bu hak ve hürriyetler hiçbir veçhile Birleşmiş Milletlerin amaç ve prensiplerine aykırı olarak kullanılamaz. Madde 30 İşbu Beyannamenin hiçbir hükmü, herhangi bir devlete, zümreye ya da ferde, bu Beyannamede ilan olunan hak ve hürriyetleri yoketmeye yönelik bir faaliyete girişme ya da eylemde bulunma hakkını verir şekilde yorumlanamaz. İnsan hakları evrensel beyannamesi Önsöz İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan haysiyetin ve bunların eşit ve devir kabul etmez haklarının tanınması hususunun, hürriyetin, adaletin ve dünya barışının temeli olmasına, İnsan haklarının tanınmaması ve hor görülmesinin insanlık vicdanını isyana sevkeden vahşiliklere sebep olmuş bulunmasına, dehşetten ve yoksulluktan kurtulmuş insanların, içinde söz ve inanma hürriyetlerine sahip olacakları bir dünyanın kurulması en yüksek amaçları oralak ilan edilmiş bulunmasına, İnsanin zulüm ve baskıya karşı son çare olarak ayaklanmaya mecbur kalmaması için insan haklarının bir hukuk rejimi ile korunmasının esaslı bir zaruret olmasına, Uluslararasında dostça ilişkiler geliştirilmesini teşvik etmenin esaslı bir zaruret olmasına, Birleşmiş Milletler halklarının, Antlaşmada, insanın ana haklarına, insan şahsının haysiyet ve değerine, erkek ve kadınların eşitliğine olan imanlarını bir kere daha ilan etmiş olmalarına ve sosyal ilerlemeyi kolaylaştırmaya, daha geniş bir hürriyet içerisinde daha iyi hayat şartları kurmaya karar verdiklerini beyan etmiş bulunmalarına, Üye devletlerin, Birleşmiş Milletler Teşkilatı ile işbirliği ederek insan haklarına ve ana hürriyetlerine bütün dünyada gerçekten saygı gösterilmesinin teminini taahhüt etmiş olmalarına, Bu haklar ve hürriyetlerin herkesçe aynı şekilde anlaşılmasının yukarıdaki taahhüdün yerine getirilmesi için son derece önemli bulunmasına göre, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, İnsanlık topluluğunun bütün fertleriyle uzuvlarının bu beyannameyi daima gözönünde tutarak öğretim ve eğitim yoluyla bu haklar ve hürriyetlere saygıyı geliştirmeye, gittikçe artan milli ve milletlerarası tedbirlerle gerek bizzat üye devletler ahalisi gerekse bu devletlerin idaresi altındaki ülkeler ahalisi arasında bu hakların dünyaca fiilen tanınmasını ve tatbik edilmesini sağlamaya gayret etmeleri amacıyla bütün halklar ve milletler için ulaşılacak ortak ideal olarak işbu İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini ilan eder. Madde 1 Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler. Madde 2 Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi veya diğer herhangi bir akide, milli veya içtimai menşe, servet, doğuş veya herhangi diğer bir fark gözetilmeksizin işbu Beyannamede ilan olunan tekmil haklardan ve bütün hürriyetlerden istifade edebilir. Bundan başka, bağımsız memleket uyruğu olsun, vesayet altında bulunan, gayri muhtar veya sair bir egemenlik kayıtlamasına tabi ülke uyruğu olsun, bir şahıs hakkında, uyruğu bulunduğu memleket veya ülkenin siyasi, hukuki veya milletlerarası statüsü bakımından hiçbir ayrılık gözetilmeyecektir. Madde 3 Yaşamak, hürriyet ve kişi emniyeti her ferdin hakkıdır. Madde 4 Hiç kimse kölelik veya kulluk altında bulundurulamaz; kölelik ve köle ticareti her türlü şekliyle yasaktır. Madde 5 Hiç kimse işkenceye, zalimane, gayriinsani, haysiyet kırıcı cezalara veya muamelelere tabi tutulamaz. Madde 6 Herkes her nerede olursa olsun hukuk kişiliğinin tanınması hakkını haizdir. Madde 7 Kanun önünde herkes eşittir ve farksız olarak kanunun eşit korumasından istifade hakkını haizdir. Herkesin işbu Beyannameye aykırı her türlü ayırdedici mualeleye karşı ve böyle bir ayırdedici muamele için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit korunma hakkı vardır. Madde 8 Her şahsın kendine anayasa veya kanun ile tanınan ana haklara aykırı muamelelere karşı fiilli netice verecek şekilde milli mahkemelere müracaat hakkı vardır. Madde 9 Hiç kimse keyfi olarak tutuklanamaz, alıkonulanamaz veya sürülemez. Madde 10 Herkes, haklarının, vecibelerinin veya kendisine karşı cezai mahiyette herhangi bir isnadın tespitinde, tam bir eşitlikle, davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından adil bir şekilde ve açık olarak görülmesi hakkına sahiptir. Madde 11 Bir suç işlemekten sanık herkes, savunması için kendisine gerekli bütün tertibatın sağlanmış bulunduğu açık bir yargılama ile kanunen suçlu olduğu tespit edilmedikçe masum sayılır. Hiç kimse işlendikleri sırada milli veya milletlerarası hukuka göre suç teşkil etmeyen fiillerden veya ihmallerden ötürü mahkum edilemez. Bunun gibi, suçun işlendiği sırada uygulanabilecek olan cezadan daha şiddetli bir ceza verilemez. Madde 12 Hiç kimse özel hayatı, ailesi, meskeni veya yazışması hususlarında keyfi karışmalara, şeref ve şöhretine karşı tecavüzlere maruz bırakılamaz. Herkesin bu karışma ve tecavüzlere karşı kanun ile korunmaya hakkı vardır. Madde 13 Herkes herhangi bir devletin sınırları dahilinde serbestçe dolaşma ve yerleşme hakkına haizdir. Herkes, kendi memleketi de dahil, herhangi bir memleketi terketmek ve memleketine dönmek hakkına haizdir. Madde 14 Herkes zulüm karşısında başka memleketlerden mülteci olarak kabulü talep etmek ve memleketler tarafından mülteci muamelesi görmek hakkını haizdir. Bu hak, gerçekten adi bir cürüme veya Birleşmiş Milletler prensip ve amaçlarına aykırı faaliyetlere müstenit kovuşturmalar halinde ileri sürülemez. Madde 15 Her ferdin bir uyrukluk hakkı vardır. Hiç kimse keyfi olarak uyrukluğundan ve uyrukluğunu değiştirmek hakkından mahrum edilemez. Madde 16 Evlilik çağına varan her erkek ve kadın, ırk, uyrukluk veya din bakımından hiçbir kısıtlamaya tabi olmaksızın evlenmek ve aile kurmak hakkına haizdir. Her erkek ve kadın evlenme konusunda, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde eşit hakları haizdir. Evlenme akdi ancak müstakbel eşlerin serbest ve tam rızasıyla yapılır. Aile, cemiyetin tabii ve temel unsurudur, cemiyet ve devlet tarafından korunmak hakkını haizdir. Madde 17 Her şahıs tek başına veya başkalarıyla birlikte mal ve mülk sahibi olmak hakkını haizdir. Hiç kimse keyfi olarak mal ve mülkünden mahrum edilemez. Madde 18 Her şahsın, fikir, vicdan ve din hürriyetine hakkı vardır; bu hak, din veya kanaat değiştirmek hürriyeti, dinini veya kanaatini tek başına veya topluca, açık olarak veya özel surette, öğretim, tatbikat, ibadet ve ayinlerle izhar etmek hürriyetini içerir. Madde 19 Her ferdin fikir ve fikirlerini açıklamak hürriyetine hakkı vardır. Bu hak fikirlerinden ötürü rahatsız edilmemek, memleket sınırları mevzubahis olmaksızın malümat ve fikirleri her vasıta ile aramak, elde etmek veya yaymak hakkını içerir. Madde 20 Her şahıs saldırısız toplanma ve dernek kurma ve derneğe katılma serbestisine maliktir. Hiç kimse bir derneğe mensup olmaya zorlanamaz. Madde 21 Her şahıs, doğrudan doğruya veya serbestçe seçilmiş temsilciler vasıtasıyla, memleketin kamu işleri yönetimine katılmak hakkını haizdir. Her şahıs memleketin kamu hizmetlerine eşitlikle girme hakkını haizdir. Halkın iradesi kamu otoritesinin esasıdır; bu irade, gizli şekilde veya serbestliği sağlayacak muadil bir usul ile cereyan edecek, genel ve eşit oy verme yoluyla yapılacak olan devri ve dürüst seçimlerle ifade edilir. Madde 22 Her şahsın, cemiyetin bir üyesi olmak itibariyle, sosyal güvenliğe hakkı vardır; haysiyeti için ve şahsiyetinin serbestçe gelişmesi için zaruri olan ekonomik, sosyal ve kültürel hakların milli gayret ve milletlerarası işbirliği yoluyla ve her devletin teşkilatı ve kaynaklarıyla mütenasip olarak gerçekleştirilmesine hakkı vardır. Madde 23 Her şahsın çalışmaya, işini serbestçe seçmeye, adil ve elverişli çalışma şartlarına ve işsizlikten korunmaya hakkı vardır. Herkesin, hiçbir fark gözetilmeksizin, eşit iş karşılığında eşit ücrete hakkı vardır. çalışan her kimsenin kendisine ve ailesine insanlık haysiyetine uygun bir yaşayış sağlayan ve gerekirse her türlü sosyal koruma vasıtalarıyla da tamamlanan adil ve elverişli bir ücrete hakkı vardır. Herkesin menfaatlerinin korunmasi için sendikalar kurmaya ve bunlara katılmaya hakkı vardır. Madde 24 Her şahsın dinlenmeye, eğlenmeye, bilhassa çalışma müddetinin makul surette sınırlandırılmasına ve muayyen devrelerde ücretli tatillere hakkı vardır. Madde 25 Her şahsın, gerek kendisi gerekse ailesi için, yiyecek, giyim, mesken, tıbbi bakım, gerekli sosyal hizmetler dahil olmak üzere sağlığı ve refahını temin edecek uygun bir hayat seviyesine ve işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, ihtiyarlık veya geçim imkânlarından iradesi dışında mahrum bırakacak diğer hallerde güvenliğe hakkı vardır. Ana ve çocuk özel ihtimam ve yardım görmek hakkını haizdir. Bütün çocuklar, evlilik içinde veya dışında doğsunlar, aynı sosyal korunmadan faydalanırlar. Madde 26 Her şahsın öğrenim hakkı vardır. Öğrenim hiç olmazsa ilk ve temel safhalarında parasızdır. İlk öğretim mecburidir. Teknik ve mesleki öğretimden herkes istifade edebilmelidir. Yüksek öğretim, liyakatlerine göre herkese tam eşitlikle açık olmalıdır. Öğretim insan şahsiyetinin tam gelişmesini ve insan haklarıyla ana hürriyetlerine saygının kuvvetlenmesini hedef almalıdır. Öğretim bütün milletler, ırk ve din grupları arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu teşvik etmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışın idamesi yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir. Ana baba, çocuklarına verilecek eğitim türünü seçmek hakkını öncelikle haizdirler. Madde 27 Herkes, topluluğun kültürel faaliyetine serbestçe katılmak, güzel sanatları tatmak, ilim sahasındaki ilerleyişe iştirak etmek ve bundan faydalanmak hakkını haizdir. Herkesin yarattığı, her türlü bilim, edebiyat veya sanat eserlerinden mütevellit manevi ve maddi menfaatlerin korunmasına hakkı vardır. Madde 28 Herkesin, işbu Beyannamede derpiş edilen hak ve hürriyetlerin tam tatbikini sağlayacak bir sosyal ve milletlerarası nizama hakkı vardır. Madde 29 Her şahsın, şahsiyetinin serbest ve tam gelişmesi ancak bir topluluk içinde mümkündür ve şahsın bu topluluğa karşı görevleri vardır. Herkes, haklarının ve hürriyetlerinin kullanılmasında, sadece, başkalarının haklarının ve hürriyetlerinin gereğince tanınması ve bunlara saygı gösterilmesi amacıyla ve ancak demokratik bir cemiyette ahlâkın, kamu düzeninin ve genel refahın haklı icaplarını yerine getirmek maksadıyla kanunla belirlenmiş sınırlamalara tabi tutulabilir. Bu hak ve hürriyetler hiçbir veçhile Birleşmiş Milletlerin amaç ve prensiplerine aykırı olarak kullanılamaz. Madde 30 İşbu Beyannamenin hiçbir hükmü, herhangi bir devlete, zümreye ya da ferde, bu Beyannamede ilan olunan hak ve hürriyetleri yoketmeye yönelik bir faaliyete girişme ya da eylemde bulunma hakkını verir şekilde yorumlanamaz.